Thursday 16 Jun 2016
پنجشنبه 27 خرداد 1395
11:52:15 am

 

     مدیر اجرایی     مهندس تحسین رحمانی
کارمند سید مهدی حسینی
شماره تماس 08753233014
آدرس سروآباد

 

 

سروآباد

شهرستان سروآباد با مساحتی در حدود 1200 كیلومتر مربع ، تشكیل شده از دو شهر (سروآباد واورامان ) و 8 دهستان و 73روستا با جمعیتی بالغ بر 66709 نفر كه در هر كیلومتر مربع حدود 69 نفر اسكان یافته است .

شهرستان سروآباد با میكروكلیماهای متفاوت شامل مناطق كوهستانی و سردسیر تا مناطقی با آب و هوای تقریبا معتدل می گردد وحتی در بعضی از نقاط درختان مناطق نیمه گرمسیری جزء درختان بومی منطقه محسوب می شود و این مسئله دامنه برداشت یك نوع محصول را وسیع كه حتی پایان برداشت در یك نقطه همزمان با رسیدن آن در نقطه دیگر برای همان محصول می باشد .

تاریخچه سروآباد
یکی از شهرستانهای استان کردستان در غرب ایران است که از سمت غرب با کشور عراق هم مرز است. این شهرستان از شمال به شهرستان مریوان، از شرق به شهرستان سنندج و از جنوب به شهرستان کامیاران محدود می شود. مرکز این شهرستان شهر سروآباد است که تقریباً در ۸۰ کیلومتری غرب سنندج قرار دارد
جمعیت این شهرستان بر طبق سرشماری سال ۱۳۸۵، برابر با 60٫000   نفر بوده است.
شهرستان سروآباد 1002 کیلومترمربع مساحت دارد دارای 2 بخش  ،1شهر و8 دهستان می باشد  دارای 82 روستا که 5 روستای آن خالی ازسکنه می باشد  جمعیت شهرستان سروآباد حدود 60000 نفر می  باشد  که حدود 52 درصد آن مرد ومابقی زن می باشند  درشهرستان سروآباد 1200 نفرکارمند وحدود 12000 نفردانش آموز وجود دارد .
تقسیمات کشوری
• بخش مرکزی شهرستان سروآباد
1. دهستان بیساران
2. دهستان پایگلان
3. دهستان رزآب
4. دهستان ژریژه
5. دهستان کوسالان
6. دهستان دزلی
شهر: سروآباد
به جرات می توان گفت كه سروآباد یكی از قدیمی ترین مناطق مسكونی ایران بوده است . شهر زیبا و دلنشین سروآباد كه در میان كوه كوهسالان و كوه میانه واقع است برگرفتهاز نام حاكم و فرمانروای این شهر در زمان قدیم و قبل از اسلام بود . سروه یا به كردی «سوله» اسم دختر فرمانروای شهر زریبار در مریوان است كه «سوله» است به سروآباد یا «سولاوا» تغییر می دهد .
بخش اورامان
دهستان اورامان تخت
دهستان شالیار
شهرستان  سروآباد با میكروكلیماهای متفاوت شامل مناطق كوهستانی و سردسیر تا مناطقی با آب و هوای تقریبا معتدل می گردد و حتی در بعضی از نقاط درختان مناطق نیمه گرمسیری جزء درختان بومی منطقه محسوب می شود و این مسئله دامنه برداشت یك نوع محصول را وسیع كه حتی پایان برداشت در یك نقطه همزمان با رسیدن آن در نقطه دیگر برای همان محصول می باشد.

جعرافیای اقتصادی سرو آباد

سیمای اقتصاد كشاورزی شهرستان  سروآباد

شهرستان  سروآباد با مساحت تقریبی 1055 كیلومتر مربع در جنوب شهرستان مریوان از استان كردستان و با مختصات جغرافیایی 35 درجه و 3 دقیقه عرض شمالی و 46 درجه و 10 دقیقه طول شرقی و در ارتفاع 1270 الی 1340 متری از سطح دریا واقع است .

مساحت كل بخش تقریبا 105500 هكتار شامل :

الف ) مراتع و جنگل ها 79800 هكتار

ب ) ارتفاعات صخره ای و اراضی سنگلاخی 11500 هكتار

ج) اراضی مزروعی و باغات 14200 هكتار به ترتیب :

 1- اراضی زراعی و باغی 8310 هكتار

 2- اراضی آیش سالانه 5890 هكتار

با توجه به عوامل و فاكتورهای موثر و پدید اورنده اقلیم به ویژه ارتفاع ، عرض جغرافیایی و توده های هوا و سیستم های هواشناسی شرایط اقلیمی متفاوت و متنوعی به وجود می آید . عامل ارتفاع مهم ترین عامل تعیین كننده اقلیم می باشد كه موجب ریزش های جوی در منطقه اورامان و شاهو شرایط نسبتا مساعدی برای بارندگی های مناسب و ایجاد پوشش جنگلی فراهم آورده است و آن را مستعد كشت دیم نموده است بر اساس نتایج آمار بارندگی های ایستگاه های مجاور منطقه ف میانگین نزولات جوی در حدود 700،600 میلیمتر برآورد گردیده كه حداكثر تعداد روزهای بارانی غالبا در اسفند ماه و گاهی در فروردین ماه و حداقل وقوع روزهای بارانی در شهریور ماه می باشد .

متوسط سالیانه حرارت و دمای منطقه 9/13 درجه سانتیگراد بوده كه طی ماه های سال دامنه ان از 2/7 درجه سانتیگراد تا 6/20 درجه سانتیگراد تغییر داشته كه به حداقل 5/23، درجه سانتی گراد و حداكثر 5/41 درجه سانتی گراد در فصول مختلف نیز رسیده است . میانگین رطوبت هوای منطقه حدود 56 درصد بوده كه در طول فصول مختلف سال از حداقل 19 درصد تا حداكثر 75 درصد نیز می رسد .

شرایط اقلیمی و توپوگرافی منطقه رودخانه های متعددی را به وجود اورده است كه از ویژگی اساسی این آب های سطحی منطقه سیلابی و فصلی بودن آن ها است . بنابرایندر بهار پر آب و خروشان و در تابستان كم آب و گاهی آب سطحی دره ها و آبراهه ها نیز خشك می شوند . از آن جا كه رودخانه ها معمولا از دره های عمیق می گذرد و اراضی مسطح و وسیع به ندرت در جوار رودخانه ها وجود دارد و به سبب اختلاف ارتفاع زیاد اراضی كشاورزی از سطح رودخانه ها نمی توان به نحو مطلوب از آب های سطحی مناسب بیشتری دارد .

رودخانه سیروان با 21 كیلومتر طول در خاك ایران طویل ترین رودخانه كردستان است كه از شعبات و سرشاخه های متعددی تغذیه می شود . مهم ترین آن ها عبارتند از گاران – گلچیدر ، رزاب ، چم گوره ، بیساران ، قشلاق ، زریبار و گاورود ك از بخش سروآباد گذشته و با عبور از مرز شمال غربی شهرستان پاوه از استان كرمانشاه بلا استفاده وارد خاك عراق می شود .

کشاورزی : (باغداری و زراعت )

انواع درخت میوه در شهرستان وجود دارد . اما از نظر اقتصادی اهمیتی نداشته ، و فقط احتیاجات محلی را تامین می کند . باغها به دلیل پرکندگی درختان ، مخلوط بودن انواع درختان میوه و هرس بی موقع و فاصله بسیار درختان ، به صورت جنگلی پیر در آمده اند .

توت فرنگی : توت فرنگی این شهرستان ، بخصوص ژاورود از نظر موغوبیت  ومیران راندمان و سطح زیر کشت ، مقام اول را دارند.

توتون : در تعدادی از روستاهای شهرستان از جمله قلعه جی  ، سروآباد  و دره ناخی ، مقدار زیادی توتون کشت می شود . گندم ، جو ، شبدر و یونجه نیز از مهترین محصولات کشاورزی هستند .

مهمترین جانوران شهرستان :

خرس - خرگوش - گرگ - روباه - خوک- سمورو بزکوهی می باشد.

پرندگان شهرستان :

کبک وعقاب

صنایع دستی منطقه

1-موج و جانماز :

موج در منازل به عنوان رختخواب پیچ و جانماز جهت ادای فریضه نماز مورد استفاده قرار می گیرند . بافتن آنها اغلب در اوامان ، دزلی و کماله معمول است .

2- شالبافی : اورامان و کماله

3- جاجیم بافی

4- قالی بافی - سبد - کلاش - چاقو و..

وضع معیشتی مردم سروآباد

غذا :

غذا اصلی ، نان و لبنیات است . از گوشت بیشتر برای تهیه نوعی ابگوشت استفاده می شود . به آن سیب زمینی ، پیاز ، نخود ، لپه و لویبااضافه می کنند ، در حالیکه مصرف فلفل و زرد چوبه ( ادویه ) بیش از حد معمول است .

میزان آب ، بدون در نظر گرفتن مقدار گوشت ، متناسب با افراد خانواده است .

در جشنهای ملی ، هر خانواد متناسب با وضع در آمد خود ، یا اقدام به ذبح دام کرده و یا از اشخاص دیگر گوشت خریداری و بیشتر همراه برنج مصرف می شود . یکی دیگر از غذاهای رایج شهرستان  آش دوغ است که با گندم و سبز یجات خشک شده استفاده می نمایند.

بنابراین این نوع غذای اصلی بسته به فصول مخلتف تغییر می کند .

مصرف چای فوق العاده زیاد است . هر روز سه وعده و هروعده چند چای مینوشند .

برای میهمان از بهترین غذا استفاده می شود . با توجه به وضعیت مهمان نوازی در سراسر شهرستان ، هر خانواده بدون توجه به امکانات مالی برای تهیه غذا نهایت سعی و کوشش خود را به عمل می آورد .

زن روستائی :

زن در روستاهای شهرستان دارای جایگاه مخصوص است ، زیرا بیشترین بار زندگی بر عهده آنهاست . وظایف زن روستائی عبارتند از :

1) تربیت فرزندان

2- پخت و پزنان

3- آوردن آب از چشمه

4- تهیه غذا جهت فرزندان و همسر و تمزکردن منزل

5- دوشیدن شیر از دام

6-  تبدیل شیر به فراورده های دامی از قبیل کره ، ماست، پنیر و ...

7- جمع آوری چوب از اطراف روستا و حمل به منزل

8- حمل فضولات دامهای به خارج از منزل

9- ریسیدن پشم با دوک و تهیه جوراب و ...

10- جمع آوری گیاهان در فصل بهار به منظور مصرف و گاهی فروش در بازار

11- کمک به همسردر انجام بعضی از کارهای کشاورزی از جمله چیدن توت فرنگی ، نشا توتون ، وجین کردن و ..

این زن درنهایت سادگی زندگی می کند . مادری دلسوز و به شوهر و فادار و به اعتقادات مذهبی پایبند است . در اقتصاد خانواده نقش بسیارارزنده ائی دارد و وجودش برای خانواده برکت و ارمغان می اورد .

بعد از پیروزی انقلاب اسلامی ، تعداد قابل توجهی از زنان شهرستان با ادامه تحصیلی رو آوردن ودر کارهای فرهنگی و اجتماعی نقش فعالتری داشته اند . همچنین در کارهای اداری واز جمله به عنوان معلم به مردم خدمت می نمایند.

مردروستائی :

وجود مردروستایی در خانه با عث آرامش خانواده است . مرد روستائی دارای فعالیتهای متعددی است . فعالیت در زمینه کاشت ، داشت و برداشت محصولات زارعی 0 دادن علوفه به دامها - فعالیت در زمینه باغداری ( صیفی کاری و سبزی کاری ) - ایجاد خانه مسکونی - تهیه وسائل منزل - شرکت در مراسم ها - فروش محصولات و ...

تعدادقابل توجهی از مردان این شهرستان نیز در کارهای اداری و خدماتی و فرهنگی مشغول انجام وظیفه می باشند.

وضعیت اشتغال مردم سروآباد

شغل اصلی ساکنین شهرستان کشاورزی ، باغداری ، دامداری ، و صنایع دستی است . اقشار حقوق بگیر بیشتر در شهر سروآباد  سکونت دارند .

بعضی ازمردان روستاهای مرزی نیز به داد و ستد اشتغال دارند و به عنوان پیله ور در امر واردات و صادر کردن کالا مشغول می باشند . تعدادی از مردم نیز برای کسب درآمد به صورت کارگریا استاد کار به شهر های برزگ از جمله تهران و اهواز عزیمت می کنند .

کشت غالب شهرستان در دهستانهای رزاب و کوهسالان ؛گندم ، جوو شبدر می باشد . در محور اورامان ، بیشتر دامداری ، و باغداری است .در دهستان پایگلان محصول عهده کشاورزان توت فرنگی است. در دهستان ژریژه ، بیشتر کشت گندم و باغ انگور مورد توجه است . شهرستان سروآباد  از نظر تولید انگور وگردو و توت فرنگی در استان حائز اهمیت است .

جغرافیایی طبیعی سروآباد

مساحت:

شهرستان سروآباد  حدود1002 کیلومترمربع مساحت داردودرغرب استان کردستان واقع شده است .ازطرف غرب به  کشورعراق وشمال وشمال غربی به شهرستان مریوان وشمال وشمال شرقی به شهرستان کلاترزان وجنوب وجنوب غربی به پاوه وجنوب شرقی به شهرستان کامیاران محدودمی شود.شهرستان سروآباد  حدودبیست کیلو متر مرز مشترک باکشورعراق دارد.

مساحت  مراتع وجنگل:

مساحت مراتع وجنگلهای این شهرستان درحدود90 هزارکیلومتراست.مساحت زمینهای زراعی 5792هکتارواراضی باغ 2338هکتارواراضی آیش سالانه 5890 هکتارمی باشد.حداقل دمای هوا5/23درجه وحداکثردما414درجه سانتیگراد است.

رودخانه های شهرستان سروآباد :

ازبه هم پیوستن دورودخانه شویشه وکلاترزان درنزدیکی نگل،رودنگل تشکیل می شود.این رودپس ازعبورازنیاباد،کرآبادورزاب درنزدیکی دوآب تفلی به رودخانه گردلان  ملحق می شود. این رودخانه درآخردرمحل دوآب هجیج به ژاورودمی پیوندد و سرانجام به سیروان ملحق وسیروان به دیاله ودیاله به دجله واردمی شود.رودنگل تا دو آب تفلی به نام چشمه شایان معروف است ورودنگل ازدورودبه رودخانه دورود مشهوراست.رودسیروان ازاجتماع رودهای گاوه رود،ژاوه رود، گردلان ، نگل، کلاترزان، چاولکان وریخلان ورزاب و... تشکیل شده است.

آب وهوای سروآباد :

وجودکوههای اورامانات وشاهوباعث تجمع رطوبت فروان درشهرستان شده ودر نتیجه، جنگلی شدن آن رافراهم کرده است.ازطرف دیگر،درشش ماه ازسال یعنی آبان ،آذر، دی،بهمن،اسفندو فروردین دارای شرلیط اقلیمی سردومرطوب وچهارماه دیگرسال (خرداد،تیر،مردادوشهریور) شرایط نسبتاً بیابانی یاگرم وخشک ودوماه ازسال یعنی اردیبهشت ومهردارای شرایط نیم خشک است.

بارندگی:

این شهرستان درفصل پائیزوزمستان تحت تأثیرجریانهای دریای مدیترانه قرارمی گیرد. این جریانهارطوبت فراوان همراه داشته وبواسطه برخوردباارتفاعات ناحیه باعث بارندگی زیادی می شود.نتیجه آن ، جنگلی شدن کوههای شهرستان است.  نزولات آسمانی درزمستان بیشتربه صورت برف است ومدتهاسراسرشهرستان راپوشش سفیدی ازبرف می پوشاند.بانزول بارانهای بهاری وبالارفتن درجه حرارت به سرعت قسمت اعظم آن آب شده وفقط درمناطق مرتفع تااواخربهارمی تواندمقاومت کند.

توده های هوا:

دراین شهرستان توده های هوای مدیترانه ائی مؤثرند.این توده دارای رطوبت زیادی می باشدکه دراثرصعودبرروی کوههای اطراف،باعث بارندگی زیادی می شود.این توده ها معمولاًباسیستم های کم فشارهمراه بوده ودرفصل زمستان وبهاروپائیزبیشترازتابستان شهرستان راتحت تأثیرقرارمی دهد.اصولاً همین توده های هواست که اثربارندگی غرب رابه وجودمی آورد. به طورکلی بایدگفت که هرچه ازسمت شرق به غرب حرکت کنیم برمیزان رطوبت هواافزوده می شود.زیراابرهای مدیترانه ای دربرخوردبانخستین کوههای سلسله جبال زاگرس  بیشترین رطوبت خودرارها می کنند. وجودجنگلهای طبیعی دراین شهرستان معلول همین امراست.

منابع آب :

آب های سطحی :

باتوجه به میزان بارندگی شهرستان هرساله مقادیرعظیمی از آب رودخانه های شهرستان بدون استفاده به خارج ازکشورسرازیرمی شود. آبهای هرزکه سالیانه چندمیلیون مترمکعب رامی توان پیش بینی کردودر صورت کنترل وبهره برداری ازاین نعمت درشهرستان باعث افزایش محصولات خواهدشد. میزان بارندگی دربهار وپائیز بارش برف درزمستان وذوب تدریجی برفها منابع آبی زیرزمینی راغنی ساخته وبه صورت چشمه هادردره هاروان می گردد.

این جریانات دارای ویژگی های زیرمی باشند.

1- بوجودآوردن دره های نسبتاً عمیق درطی مسیرخود به طوری که آب رودخانه هااکثراً پائین تر ازاراضی کشاورزی مجاورخ.د می باشد.

2- رودخانه ها غیرقابل قایقرانی هستند.

3- حجم آبها براثربارندگی وذوب زیادمی شود.

4- درتابستان آب رودخانه هاخیلی کم شده وحتی بعضی ازانهاخشک می شوند.

5- سرعت آب رودخانه هابه علت شیب زیاد مسیراست.

6- درحال حاضربدون اینکه بتوان درشهرستان بتوان درشهرستان ازآنهااستفاده کرد،ازشهرستان خارج می شوند.

خاک

خاکهای دشتی آبرفتی

دشت نسبتاً کوچک سروآباد  که مساحت آن زیادنیست به صورت کاسه ای دربین کوه های اطراف قرارگرفته است.دراین شهرستان خاکهای ته نشین مسطح بابافت مختلف بسیار ریزتادرشت به چشم می خورد.این خاکها می توانند ارآب جویهای فراوانی که به هم پیوسته ورودخانه سروآباد  رابوجودمی آوردمشروب گردد. این قسمت چون دارای خاکهای عمیق قابل نفوذسنگ ریزه بوده وشیب آن بسیارناچیزبوده وترکیب خاک آن ارنظرعلمی از ریگوسولهای آهکی می باشد.برای ایجادهرگونه باغ میوه به ویژه درختان ریشه بلندمانند گلابی ،سیب،گردو،خیاروانواع نارون مناسب است.

پوشش گیاهی جنگل

وضعیت جنگل :

جنگل شاهکارخلقت وطبیعت ویکی ازگران بهاترین منابع طبیعی وخدادادی هرکشور است. ازآغازپیدایش بشرتاکنون همواره برای تأمین رفاه آسایش انسان و... جنگل مورد استفاده قرارگرفته است. جنگلهای غرب کردستان ،بعدازجنگل شمال کشور، دردرجه دوم اهمیت قرار دارد . درحال حاضر این جنگلهای دربسیاری از نقاط این شهرستان ( به علت تخریب توسط عوامل گوناگون ) به صورت درختچه های بوته ائی و پراکنده در آمده اند .

علل تخریب جنگل های شهرستان :

الف) تبدیل زمینهای جنگلی به اراضی کشاورزی :

افزایش جمعیت از یک طرف و بهره برداری بی رویه از منابع طبیعی و نداشتن آگاهی  به اهمیت جنگل ، با عث شده که درختان جنگلی به اراضی زراعتی تبدیل گردد. باتوجه به اینکه این گونه اراضی عموماً در شیبهای زیاد قراردارند ، شخم بی رویه و غیر اصولی ، باعث فرسایش خاک این زمینها گردیده و از نظر تولید کشاورزی نیز نامناسب و غیر اقتصادی شود .

الف ) استفاده از چوب درختان برای سوخت در روستاهای دوردست .

ب) قطع غیر اصولی سر شاخه ها

نواحی جنگلی شهرستان :

پوشش جنگلی از گردنه دو آب به سمت مغرب افزایش می یابد . زیرا به دلیل رطوبت ابرهای باران زای مدیترانه ، شرایط نسبتاً مساعدی برای ایجاد پوشش جنگلی فراهم کرده است . از طرف دیگر چون جهت حرکت ابرها از مغرب به مشرق است ، دامنه های شهرستان حداکثر استفاده را برده اند.

معروفترین درختان جنگلی شهرستان :

بلوط ، گلابی ، گردو، پسته وحشی (ون) ، بید، زبان گنجشک ( بناوچ ) ، چنار، انار ، سنجد، سماق و ...

پوشش گیاهی (مراتع )

مراتع سروآباد  :

الف ) مراتع جنگلی : فقط در فصل بهار مقداری علوفه از انواع گیاهان در آن روئیده ولی درتابستان از بین رفته و و خشک می شوند .

ب) مراتع مرتفع کوهستانی : درفصل بهار ، تابستان و پائیز مقدار فراوانی از علوفه مخصوص این مرتع است . دامداران در فصول مناسب دامهای خود را برای چرا به این مراتع گسیل می دارند و تا سر حد امکان علوفه اضافی را چیده و پس از خشک کردن در انبارها انباشته کرده تا برای دامهای خود استفاده کنند.

اهمیت مراتع در سروآباد  :

قسمت اعظم زیبائی طبیعت را گیاهان ایجاد می کنند . رشته کوههای زاکرس به دلیل بکر بودن . گیاهان و درختچه های زیادی را در دل خود جای داده و این گیاهان با داشتن رنگهای مختلف ، مناظر تحسین انگیز و حالتهای گوناگون دلفریب به وجود آورداند.

مراتع مهم سروآباد  :

به طور کلی مراتع سروآباد  با اینکه تقریباً در تمام طول سال بجز ایام سرد زمستان مورد چرای مداوم دام قرار می گیرد ، خوب باقی مانده است . دو عامل زیر میتواند علت این باقی ماندن مراتع باشد:

1- بارندگی نسبتاً مناسب .

2- وجود خاک مرغوب .... زیرا این مراتع ، بخصوص در شهرستان اورامان پوشیده از انواع گیاهان معطر و پروتئین دار از قبیل کما و یونجه وحشی و ... است .

مراتع مشهور سروآباد  :

به نه ن ، گاو ، پیرروسه م ، گه ناو، قه لای هه ورامان ، (اورمان ) ، سرکاو، دول، هه وارهبه رزه، (دیوزناو) ، قه لاخانی ، سلوور، دالانی ( درکی ) بوک و مارانی (دگاگا) پشت گا (گواز) ، به له زین ، به فره وار، حه شه بنه، (پایگلان)

محصولات گیاهی شهرستان :

کتیرا ، ون ، جه فت و ...

گیاهان داروئی : گاوزبان ، گزنه ، بنفشه ، ختمی ، شاهتره، با بونه و ....

کوههای مهام شهرستان سروآباد  :

1) کوه بنن - کاو- پیررستم - گناو(اورامان تخت )

2) کوه مارانی - کوهسالان (دگاگا)

3- کوه مرگه وار ( بین بیساران ، نیرو گواز )

4- کوه کره مریم - بله زین (پایگلان )

ولی کره مریم بین گواز - بیساران - پایگلان و تنگیسرمشترک است .

5- هه واره برزه (دیوزناو )

6- کوه پلور - میرویس (بیساران )

7-کوه اصحاب مهدی ( دزلی )

8- کوه قلاخانی - سلور - دالانی - زروه - کماجار - دره زل - سرگوشناوه - خوره تاوگوره- هه زارانی - کمر سیاو - دره وه زه را- هانه گناوله - تموله - کوه سه قلاوان (درکی )

9- هانه ورات (هرسین )

10- هانه براهان (آریان)

11- کوه زیارت ( کولیج)

12- ژالانه (نزدیک اورامان تخت )

13-- کره میانه ( بین آبادیهای میانه - گوشخانی - نسل - سروآباد - چور - ننه- نگل و برقروه) ارتفای آن 2900متر است .

14- کوه پیازه ( بین ابادیهای بلچه سور - انجمنه - گلیه )

15- کوهستالان ( بین ابادیهای رزاب - دورد- تفلی - بندول - ژیوار - دل - دله مرز - اسپریز و دگاگا قراردارد)

16- کوه ته ته - ( واقع در اورامان تخت ، بین درکی - کمینه - کماله - دزاور - هانه گرمله - ویسیان و رودبر قراردارد)

17- کوه شاهو

ارتفای شاهو در نزدیکی آبادی دیوزناو به 3 هزار متر می رسد . و بیشترین ارتفاع این کوه 3390متر است .

الف ) تعدادی از کوههای شاهو : ... کوه قلاگوره - گاوقران - هوارهجیج - میشیاو - سرکاو - پیر خضر

ب) کوه سرتپه ( وله مرز )

ج) کوه بناجار - کوان برف - سرته لان (دیوزناو )

18-کوه شاه نشین بین آبادیهای بیساران وسه ریز وگواز

ارتقاع آن 2313متر است .

19- کوه لغاوگیر ( بین روستاهای ژان و پایگلان)

20- کوه کالی سر( بین آبادی ماضی بن - بوریدر - سرومال- چشمیدر)

21- کوه وزمانه علیا - مله ورد - دالانی - چشمی - چشمه بی ( در ابادی درکی و دزلی )

گردنه های مهم شهرستان سروآباد  :

تته - ژالانی - نوین - بوریدر- بوک و مارانی - سیس رلا- کره میانه - کل کوه - کوهسالان

هه وارگه های مشهور سروآباد  :

1-سراج گاه (ناو) 2- دره ویان (سیلن) 3- کراویه دل (نوین ) 4- هزارانی ، گناو(اورامان ) 5- سلور، قله خانی ، کربناو(درکی ) 6- مردل( ژیوار) 7- گردمیان ، وزه ( زوم ) 8- ژونی ( رودبار ) 9-هی شور(دل ) 10- دول (دله مرز ) 11- سرکاو (جولانده ) 12- هواره برزه ، ورگیر ( دیوزناو ) 13- بوک ، مارانی ( دگاگا) 14- هه وارگه به تن اورامان 15- دول کماله 16- په زوا ویسیان  17- پیر رستم و گچانی اورامان  18- کاو سر پیر  19- گولی ( کلجی )

چشمه های مشهور سروآباد  :

1- بل (بین ناو هجیج )

2- دره ویان ( روستای سلین و کلجی )

3- وزلی ( اورامان و درکی)

4- هانه مفرا - هانه جمه ( اروامان)

5- سلور ( درکی )

6- دالانی - سردانی ( دزلی )

7- پلور - وزه - گردمیان ( زوم )

8- کانی با ( در گواز و یکی از چشمه های شفا شهرستان استان است )

9- نایشت - ویس کرم - قل وزه ( چشمیدر)

10- هی شور (دل )

12- که لی مل ( دگاگا)

13- دوپلوره (ژان )

14- گول بن ، میران( گوشخانی )

15- یامران ( نسل)

16- کانی حمه جان ( ترخان آباد )

17- دلیر و سردره ( سروآباد )

18- آوه تال (بندول )

19- خویسله ( دورود)

20- هانه ی لار ( کوسالان ژیوار )

دین :

مردم شهرستان سروآباد  مسلمان و پیرو مذهب تسنن و شافعی مذهب هستند.

زبان :

زبان کردی و شامل دو گویش سوران و گوران ( اورامی ) می باشند.

روستاهای محور اورامان ، بیساران و اکثر روستاهای محور پایگلان و قستمی از دهستانهای رزاب و کوهسالان با لهجه اورامی تکلم می کنند. ومابقی به لهجه سورانی .

لباس

پوشش مردان :

مردها یک نیم تنه که به لهجه محلی کوا نامیده می شود و شلوار گشادی به نام پانتول و پارچه ائی تقریباً  به طول سه متر که روی لباس در ناحیه کمر بسته می شود و آن را شال یا پشتوین می نامند، می پوشند.

اغلب مردها سربندی به سر دارند که به رشتی معروف است . گاهی مردهای شهرستان اورامانات روپوشی به اسم فرنجی می پوشند.

پوشش زنان :

زنان هم پیراهن بلندی می پوشنذ که تا روی پنجه پا را می پوشاند . و روی آن یک نیم تنه ائی به اسم سوخمه و گاهی بالای سوخمه لباسی به نام سلته می پوشند.

مراسم :

اعیاد و مراسم مذهبی و ملی و محلی ،

دراین شهرستان  با توجه به ویژگیهای فرهنگی خاص خود ، مردم مراسم و اعیاد خود را با شکوه برگزار می کنند . از جمله اعیاد این شهرستان ، عید قربان ، رمضان ، مولودی پیامبر (ص) ، شب معراج ، شب برات ، و جشن نوروز می باشد .

اماکن مقدس :

پیرشالیار ، حاج شیخ اسماعیل ژنین ، پیر اسماعیل اسپریز ، بابا شیخ بیساران ، اصحاب عبدالله رزاب ، شاه سوارژان ، سید عبدالله بلبر ، پیر اسماعیل و بابا قاسم سلین ، حاج ملاقاسم پایگلان ، پیرمحمد چشمیدر ، پیر یوسف آریان ، پیر حمزه یوژنان ، سید عبدالحکیم  بوریدر ف پیر محمد دگاگا ، پیر رستم سروآباد  ، پیر مصطفی ترخان آباد ، اصحاب مهدی دزلی ، شیان ، هرگه رشه ( گوشخانی ) سرمز ، حاجی بایزید ( نسل ) شیخ رضا هزارخانی –حاجی کاکه شیخ سروآباد

شعرا و علما :

ملاخدر رودبار ، ملامصطفی بیسارانی ، صدی هورامی ، ملاعبدالقادرو احمد جلالی و ملانظیر نظیری و ملا طاهر محمدی در دگاگا ، ملا احمد محمدی ککلیک آباد ، احمد هاشمی و شیخ مولانای نقشبندی دورود ، محمد امین میرزائی کماله ، ملا سعدالدین کانی حین بگ ، ملا عبد الصمد خضری رزاب

پیشینه تاریخی اورامانات 

واژه اورامان یا هورامان از دو بخش «اهورا» و «مان» به معنى خانه، جایگاه و سرزمین تشكیل شده است. پس اورامان یعنى سرزمین اهورایى و جایگاه اهورا مزدا. «هور» معنى دیگرى هم دارد.

هور در اوستا به معنى خورشید است. هورامان را مى‌توان جایگاه خورشید هم معنى كرد. جنوب شرقى شهر مریوان روستایى به نام «اورامانات تخت» قرار دارد كه جاده‌اى به طول هفتاد و پنج كیلومتر آن را به شهر مریوان متصل مى‌كند. اگر با یك حساب سرانگشتى حفظ اصالت و فرهنگ ابیانه‌اى‌ها و معمارى ماسوله را كنار هم قرار و گسترش دهیم جواب صورت مسئله ما روستاى اورامانات تخت خواهد بود. این روستا را هزار ماسوله مى‌نامند. زیرا معمارى آن همانند ماسوله است. حیاط هر خانه بام خانه‌اى دیگر است، اما با وسعتى بیشتر.

معمارى اورامانات و سرسبزى این منطقه كوهستانى رویاى پله‌هایى به سمت بهشت را متصور مى‌كند. خانه‌هاى این روستا با سنگ و اغلب به صورت خشكه و به صورت پلكانى ساخته شده است. مردم منطقه معتقدند اورامانات تخت زمانى شهرى بزرگ بوده و مركزیتى خاص داشته به همین دلیل از آن به عنوان تخت یا مركز (حكومت) ناحیه‌اى اورامان یاد مى‌كرده‌اند. به غیر از وضعیت خاص روستا از نظر معمارى، موقعیت چشمه‌هاى پرآب، مراسم خاص و آداب و رسوم و وجود مقبره و مسجد پیر شالیار و به ویژه جمعیت و تعداد سكنه قابل توجه آن نشانگر اهمیت منطقه از زمان ساسانى است. پوشاك كردى آمیزه‌اى از رنگ و نقش است. در كجا و چگونه مى‌توان زیباترین رنگ‌هاى دنیا را در كنار هم دید. لباس مردم اورامانات كردى است. پیش از ورود پارچه و كفش‌هاى خارجى و سایر منسوجات داخلى به استان كردستان، بیشتر پارچه‌ها و پاى افزار مورد نیاز آنها توسط بافندگان و دوزندگان محلى بافته و ساخته مى‌شده است.

ساخت پاى افزار «گیوه» یا «گلاش» یا «كالى» بر عهده اوراماناتى‌ها و مردم و آبادى‌هاى هجیع، نودشه، بوده و بافت را مردم آبادى‌هاى نوسود شهرستان پاوه بر عهده داشته‌اند. جولایى، بافت، پارچه و انواع منسوجات مانند بوزو، ربال، جاجیم، بره بوشمین، موج، جوراب، دستكش، زنگال و كلاء انواع دستبافت‌هاى این منطقه هستند. مردان كرد اورامانى چوخه، پانتول، ملكى شال، دستار، فرنجى و كله بال و زنان آن جانى، كلنجه، شال، كلاه و كلله مى‌پوشند. انواع این لباس‌ها با زیورآلات مختلف تزئین شده‌اند و رنگارنگ هستند. قارچ، كرفس، كنگر، ریواس، خوژه، پنیر، شیر، عسل، گردو، انجیر موادغذایى این منطقه را تشكیل مى‌دهند. پلو، «دوغه وا» یا آش دوغ، ساوار، گردول، ترخینه، دوختن یا آش گزنه، هتیمچه با گوشت گوسفند، شدروا، گرما، رشته پلو، رشته رون یك آبه، پرشین، شلغم ترش، و كلانه، از غذاهاى اورامانى است.

از تولیدات هنرهاى سنتى مثل گلیم، سجاده، نمد، سبد، گیوه به عنوان سوغات این محل نام برد. اما دلیل دیگرى به غیر از درمان و سیاحت در یك منطقه سنتى براى سفر وجود دارد. میراث فرهنگى و كهن ایران زمین مى‌تواند دلیلى براى كشش مسافران به شهر‌هاى مختلف باشد. هخامنشیان و شكوه شان زبانزد و مایه افتخار ایرانیان است

موقعیت جغرافیایی

منطقه هورامان ناحیه ای كوهستانی كه به لحاظ زبانی و سابقه تاریخی جایگاه ویژه ا ی در جمع ساكنان مناطق كردنشین دارد، دو بخش شمالی شهرستان پاوه (بخش مركزی و بخش نوسود)، بخشی از استان كردستان( شامل مریوان و مناطق اطراف آن)، و مناطقی از كشور عراق را در بر می گیرد. آن بخش از منطقه هورامان كه در داخل مرز های كشور ایران قرار دارد. خود به دو بخش هورامان تخت و هورامان لهون قابل تقسیم است. از مقایسه نقشه ی تقسیمات كشوری و موقعیت ویژه منطقه هورامان می توان در یافت كه منطقه هورامان تخت به تمامی، در استان كردستان و منطقه هورامان لهون به تمامی در استان كرمانشاه قراردارد.

شهرهای مهم اورامانات

پاوه: شهرستان پاوه حدوداٌدر 120 كیلومتری شمال غربی استان كرمانشاه واقع گردیده است. كه از شمال و شمال شرقی به استان كردستان، از جنوب و جنوب غربی به شهرستان جوانرود و از غرب و قسمتی از شمال غربی به كشور عراق محدود میگردد. این شهرستان با وسعت 1260 كیلومتر مربع با 19/5 درصد كل مساحت كرمانشاه شامل سه بخش، هشت دهستان و حدود 135 روستا(شامل 84 روستای مسكونی و 51 روستای خالی از سكنه) می باشد.بخشهای مختلف آن عبارتند از بخش باینگان شامل دهستانهای شیوه سر، كلاشی، ماكوان، بخش نوسود شامل دهستانهای سیروان، شرام، بخش مركزی شامل دهستانهای شمشیر-هولی و منصور آقایی می باشد.شهر پاوه در محدوده 35 درجه و دودقیقه تا 35 درجه و سه دقیقه عرض شمالی و 46 درجه و 21 دقیقه تا 46 درجه و 23 دقیقه طول شرقی در ارتفاع حدود 1525 متری از سطح دریا قرار گرفته است.

مریوان : واقع در استان كردستان با جمعیتی برابر با185116 نفر

سروآباد : واقع در استان كردستان

ته ویله: واقع در شمال شرقی شوشمه و نوسود

بیاره: واقع در شمال ده ر گا شیخان و غرب هانه گه رمه له

شهرها و روستاهای هورامی زبان در كردستان عراق

ته ویله: واقع در شمال شرقی شوشمه و نوسود

پالانیا: واقع در شمال شوشمه و نوسود

سو سه كان: واقع در غرب ته ویله

ده ره تفی: واقع در غرب سو سه كان

به لخه: روستای بزرگی واقع در شمال غربی ته ویله

ده ر گا شیخان: واقع در شمال به لخه

بیاره: واقع در شمال ده ر گا شیخان و غرب هانه گه رمه له

ده ره قه یسه ر : واقع در غرب بیاره

خه ریانی: واقع در غرب بیاره

خه ر گیلان: تقریبا واقع در شمال غربی بیاره

زه رده هال یا بنجه دری: واقع در شمال شرقی بیاره

نارنجله: واقع در شمال بیاره

گولپ: واقع در شمال بیاره

باخه كون: واقع در شمال بیاره

گه چینه: واقع در شمال غربی كه یمنه و شرق باخه كون

سه ر گه ت: واقع در شمال كه یمنه

هانه ی دن: واقع در شمال كه یمنه

ده ره ی مه ر: واقع در جنوب ده ركی ایران

زه لم: واقع در غرب دزلی

ها نه ی قول: واقع در جنوب غربی دزلی

ئیلانپی: واقع در شمال غربی دزلی

احمد ئاوا: واقع در غرب زه لم

ناحیه هورامان كوهستانی و پر برف و باران است. میزان بارندگی سالیانه حدود 800-900 میلی متر می باشد. بخش اعظم این بارش به صورت برف و در قلل و دامنه كوهها صورت میگیرد.

سابقه تاریخی و اعیاد رسمی

هورامان سرزمینی باستانی است؛ این سرزمین، دست كم ، از زمان ورود آریایی به ایران، جزو مناطقی بوده كه اقوامی كه در آن سكونت داشته اند. و آنطور كه از شواهد بر میآید، در دوران حكومت های مختلف كه ، از آن زمان به بعد، بر نواحی از ایران حكم رانده اند، همچنان اقوامی(به ویژه اقوام كرد) را در خود جای داده است. چرم نبشته های اورامان(هورامان) كه قدمت شان به حدود قرن اول میلادی می رسد، شاهدی بر قدمت این سرزمین(دست كم تا قرن اول میلادی) هستند. این سرزمین، در حال حاضر، محل سكونت كردهای هورامی زبان ایران و عراق است.با توجه به مسلمان بودن و معتقد بودن هورامی های به آئین اسلام اعیاد رسمی آنان نیز همانند عید های مبارك و مقبول دنیای اسلام میباشد . عید سعید فطر(رمضان) و عید سعید قربان و در كنار این دو عید مهم، ماه مولود پیامبر اكرم در این منطقه محترم و برگزاری مراسم های میلاد رسول اكرم(ص) معمول و مرسوم میباشد. مردم هورامان شافعی مذهب هستند . مردم هورامان كرد و یه گویش هورامی(اورامی) تكلم میكنند. مكنزی: هورامی گویشی از گورانی، و همانگونه خواهیم دید، احتمالا ، باستانی ترین گویش آن ، و گویشی است كه كمتر از گویش های دیگر دچار دگرگونی شده است.

طریقه نقشبندیه و مشایخ 

تاریخ ابتدای طریقه نقشبندیه به اوایل قرنهای اسلامی بر میگردد. و در طول سده های گوناگون ، نام آن تغییر یافته است. در این طریقه ، گرچه نام ((شاه نقشبند)) شهرت بیشتری دارد، اما نقشبندیان ، به پیش از او میرسند. و طریقه او ، به حقیقت ، دنباله طریقه ((خواجگان)) است.

خواجه بها الدین محمد بن محمد اویسی بخاری، مشهور به شاه نقشبند، متولد در روستای ((قصر عارفان)) در یك فرسنگی شهر بخارا، به سال 718 ه ق ، و متوفی در همانجا به سال 791 . وی گرچه دست پرورده سید امیر كلال (772 ه ق) بود.، امادر واقع، اویسی و مستفیذ از روحانیت عارف بزرگوار((خواجه عبدالخالق غجدوانی است. شاه نقشبند، سه اصل به اصول هشتگانه غجدوانی افزود. و با الهام از روح او، مامور به تلقین ((ذكر خلفی)) شد و ذكر جهر را منسوخ كرد. آرامگاهش ، هنوز پا بر جا و مزار عاشقان است. طریقه نقشبندیه، به او نسبت دارد.

طریقه نقشبندی، برسنت و شریعت و دوری از بدعت استوار است. و تاكید دارد و همین ، باعث شده است كه در شرق و غرب جهان اسلام، گسترش یابد و به خصوص ، روش عرفانی علما و فضلا و ادبا و فقهای اسلام بشود.

سالك مبتدی و مرید در طریقه نقشبند ، انسانی پایبند به شریعت اسلا م و سنت پیامبر (ص) و پرهیزنده از بدعت است، وی ، باید این 11 اصل را رعایت كندو دارا شود:

1 -هوش در دم 2- نظر بر قدم 3- سفر در وطن 4- خلوت در انجمن 5- یاد كرد 6- بازگشت 7- نگاهداشت 8- یادداشت 9- وقوف زمانی 10- وقوف عددی 11- وقوف قلبی

یكی از مرشدان و بزرگان نقشبندی، مولانا شاه غلامعلی عبدالله دهوی(1240-1158 ه ق) است. عارف و دانشمند بزرگ كرد، ضیاالدین ابوالبها مولانا خالد ذوالجناحین شهروزی(1242-1193 ه ق) با راهنمایی یكی ازمریدان او در سال 1222 ه ق به دهلی در هندوستان می رود. و پس از یكسال ، با اخذ طریقه و اجازه ارشاد از شاه عبدالله ، به كردستان باز میگردد. و به ارشاد و تبلیغ طریقه نقشبندی می پردازد. یكی از جانشینان بسیار نامی مولانا خالد (( شیخ عثمان سراج الدین نقشبندی ) است. او در سال 1195 ه ق در در روستای ((ته ویله)) در كردستان (عراق) متولد شد. و پس از رسیدن به سن بلوغ، به تحصیل علوم دینی آغازید. وی برای ادامه تحصیل علوم دینی، چند سالی را هم در بغداد ماندگار شد و در سال 1228ه ق ؛ در شهر سلیمانیه عراق به عنوان اولین خلیفه مولانا ، اجازه خلافت و ارشاد گرفت. شیخ عثمان ، پس از چند سال ، به اورامان((هه ورامان)) بر میگردد و در روستای مسقط الراس خویش و گاهی در مناطق اطراف آن ، تا سال وفاتش (1283 ه ق) به ارشاد مشغول می شود.شیخ عثمان شش فرزند پسر داشت كه چهار نفر از آنان و همچنین نوه های ایشان ، به مقام خلافت و ارشاد رسیدند و هر كدام در جایی به ارشاد طریقه نقشبندی پرداخته اند.

1. حاج شیخ محمد بهاء الدین، شیخ علی حسام الدین

2. حاج شیخ عبدالرحمن ابوالوفا

3. شیخ عمر ضیاء الدین، شیخ محمد نجم الدین، شیخ محمد علاء الدین

4. حاج شیخ احمد شمس الدین

شیخ محمد عثمان سراج الدین:

فرزند شیخ محمد علاء الدین، (متولد 1314 ه ق)،(1275 ه ش) در روستای صفی آباد واقع در 5 كیلومتری شهر جوانرود،( وفات11 بهمن سال 1375 ه ش) در استانبولِ تركیه، و مدفون در خانقاء و دارالارشاد خویش در استابول

طریقه قادریه و مشایخ 

پایه گذار طریقت قادریه ، شیخ عبدالقادر گیلانی، می باشد. ایشان در سال 470ه ق و به قول دیگری 471 ه ق تولد یافته است. شیخ عبدالقادر در اصول پیرو ابی الحسن اشعری و در فروع تابع امام شافعی(رض) و امام احمد حنبل(رض) است.در نزد صوفیان هند، ترك و عراق صاحب كرامت میباشد.

درپاوه خاندان خالصی كه بزرگ آنها شیخ نصرالدین خالصی بوده است ، روز شنبه 26/9/1356 هجری شمسی وفات كرد. و اكنون فرزند ایشان حاج شیخ طه خالصی ، به ارشاد مشغول میباشند. ((افراد دیگری هم در منطقه به ترویج قادریه اشتغال دارند از جمله: شیخ حسین هاشمی حسینی، از سادات برزنجه، در ده شاه ولد بخش ازگله حاج شیخ نجم الدین هاشمی در بخش ازگله و شیخ محی الدین هاشمی در دار زنگنه ی ازگله ، دو نفر اخیر هم از سادات برزنجه هستند. در قریه ی نجار نیز ملا شیخ محمد فرزند شیخ قادر از خاندان طالبانی، به ارشاد مشغول است.))

پیر شالیار

در این مراسم كه هرساله و در اواسط بهمن‌ماه در اورمان تخت و در كنار مرقد پیرشالیار برگزار میشود هزاران نفر از مشتاقان و علاقمندان این مراسم برای گرامیداشت پیرشالیار گرد هم جمع می شوند.

پیرشالیار كیست ؟

پیرشالیار فرزند جاماسب یكی از رهبران و مغان آیین زردشت بوده كه در اورامان می‌زیسته است ، وی مردی دانا و آگاه با طبعی روان بود . ایم مغ كتابی را به نام مارفه‌تو پیرشالیار (‌معرفت پیرشهریار) به لجهه كردی اورامی به نظم در آورده است مشتمل بر امثال و حكم و پند و اندرز با ذكر نكاتی چند از آداب و رسوم آیین باستانی و تاكید و توصیه در جهت حفظ و نگهداری آن . نسخه این كتاب اكنون كمیاب است و فقط عبارات و ابیاتی از آن را برخی از مردم آن سامان در حفظ دارند و در مواردی به جای مثل به كار می برند .

در این كتاب منظوم ، بعد از هر دو بیت ، بیتی تكرار شده است به این مضمون :

گوشت جه‌ واته‌ی پیرشالیار بوو           هوشت جه كیاسته‌ی زانای سیمیار بوو

(‌به گفته پیرشهریار گوش بده ، و برای درك نوشته‌ زردشت دانا و هوشیار باش )

 

چندبند از آن منظومه :

داران گیان‌داران ، جه‌رگ و دل به‌رگه‌ن           گایی پر به‌رگه‌ن گایی بی به‌رگه‌ن

كه ره‌گ جه ‌هیلین ، هیلی جه كه‌رگه‌ن           رواس جه رواس ورگه‌ن جه ورگه‌ن

( درختان جان دارند ،‌ جگر و دلشان برگ است ، گاهی پر برگ و گاهی بی برگند . مرغ از تحم است ، و تخم از مرغ روباه از روباه است و گرگ از گرگ)

 

وه‌وری وه‌وارو ، وه‌وره‌وه‌رینه           وریسه ، بریو چوارسه رینه

كه‌رگی سیاوه هیلیش چه‌رمینه           گوشلی مه مریو دوی درینه

( برفی می باره كه برف خوره است ، و رسن كه پاره شود چهارسر پیدا می‌كند ، ماكیان سیاه ، تخمش سفید است ،‌دیگچه كه سوراخ شد ، دودر پیدا می كند )

برخی از دانشمندان كرد معتقدند كه پیرشالیار در اواخر زندگی دین اسلام را قبول كرده و كوشیده تا مردم این سامان را با این آیین مبین آشنا سازد ،‌اما توفیقی حاصل نكرده است و در اواخر قرن پنجم رو در نقاب خاك كشیده است . اما از روی قراین این پیرشالیار(‌پیراول) در اواخر قرن اول می زیسته و برهمان عقیده و آیین كهن تا واپسین دم باقی مانده است ، زیرا اولا در قرن چهارم و پنجم و حتی سوم دین اسلام در سراسر منطقه اورامان گسترش پیدا كرده ، و همه اهالی این دیار گرویده اسلام شده اند ، ثانیا اسلام آوردن پیرشالیار اول نیز نمی تواند مقرون به صحت باشد وگرنه منظومه خود را با همان مضامین كه حاكی از مجوسیت اوست باقی نمی گذاشت بلكه آن قسمت را كه مربوط به آیین كهن و توصیه در باره حفظ آن و نگهداشت آن است تغییر میداد همچنانكه پیرشالیار دوم كه مسلمان بوده دست به این كار زده است .

علماء و اساتید 

ملا بهاءالدین دزآوری:

 ملا بهاء الدین در سال 1294ه ق در روستای دزآور اورامان از توابع پاوه بدنیا آمد.این بزرگوار در 1368ه ق در بیاره به وصال جانان شتافت ودر پشت مقبره شیخ ضیاءالدین عمر به خاك سپرده شد.

ملا عبدالله دشی مفتی اعظم كردستان:

 دانشمند فاضل مشهور صاحب علم و فضل فراوان ادیب نكته دان، ملا عبدالله ابن محمود، صالح و زاهد از اهالی قریه دشه اورامان بوده است.ایشان در سال 1280 در دشه بدنیا آمده است.اساتید ایشان علامه حاج عمر افندی اربیلی، حاج ملا احمد نودشی و... و طلاب ایشان : ملا محمد رشید مریوانی، پسران دانشمندشان ملا محمود مفتی اعظم كردستانی، ملا خالد مفتی اعظم كردستانی، ملا محمد مهری، ملا محمد رشید،ملا محمد صدیقی و... استاد در سال1341 در سنندج رحلت فرمودند، و پسران مستعدشان راه پدر را در خدمت به اسلام و سنت پیامبر و مسلمین ادامه دادند و توفیق یافتند.

ملا خضر رودباری:

 او یكی از علمای بزرگ و ادبای برجسته است كه در قریه رودبار اورامان در حدود 1140 هجری تولد یافت . اساتید ایشان: شیخ وسیم كبیر تختی مردوخی، و.... این استاد جلیل در سال 1200 وفات یافته است. خداوند بیامرزش.

ملا عبدالصمد هجیجی:

 او در قریه هجیج اورامان در حدود سال 1260 تولد یافت. دو تن از پسران ایشان ملا عارف و ملا عبدالواحد نیز از دانش و معرفت پدر بهره برده و به خدمت همت گماشتند.ملا عبدالصمد در سال 1322هجری فوت نمود.

حاج ماموستا محمد زاهد ضیایی پاوه ای:

حاج ملا زاهد بن حاج ملا صلاح الدین ابن ملا لطف الله ابن حاج عوض از اهالی پاوه از توابع كردستان سنندج و فعلاٌ تابع باختران(كرمانشاه) است. جدش حاج عوض از مریدان شیخ عثمان سراج الدین طویلی است و كرامات و خوارقی مشهور دارد. و پدرش ملا صلاح الدین از مریدان شیخ عمر ضیاءالدین و اهل طاعت و تقوی بوده است. و خود ملا زاهد از مریدان مرحوم شیخ علاء الدین بن ضیاءالدین است. پدرش وقتی فوت كرد، او به حد بلوغ نرسیده بود. و در قصبه پاوه مشغول خواندن درس بود. بعد ها مبادی علوم را طی كرد و در مدارس نقاط مختلف در پی علم به گردش و تحمل زحمات فراوان تن داد و به قریه بیاره آمده مدتی در مدرسه آنجا مقیم بود و درس خواند، سپس به اطراف سلیمانیه نیز رفت و نزد ملا محمد مشهور به رئیس در قریه گه لا له از توابع چوارتا مدت زمانی اقامت و استفاده كرد. و در اواخر تحصیلش به بیاره بازگشت. و قسمتی از كتاب تقریب المرام شرح تهذیب الكلام را در آنجا خواند، و اجازه علم را از محضر مبارك استاد ملا عبدالكریم مدرس گرفت، و به پاوه برگشت و مدرس طلاب گردید و برای مسلمانان موعظه كرد، و خداوند او را در خدماتی كه در راه دین انجام داد موفق فرمود، و همچنین او در اداء فریضه حج توفیق یافت و ایشان در محل مرجع فتوای دینی در پاوه خدمت نمودند، حاج ماموستا روز 4 اردیبهشت سال 1373 در سن هشتاد و هشت سالگی به وصال جانان شتافت، و پس از نیم قرن خدمت و تبلیغ و تدریس و مدیریت و صیانت ، به سوی آشیان جانان بال گشود و به ملكوت اعلی پیوست و در مزارستان سرده( مرقد عارف نامدارحاجی عوض) به خاك سپرده شد. عاش سعیداً و مات سعیداً

ملا عنایت الله دشی :

 مرحوم مبرور ملا عنایت الله دشی فرزند عبدالعزیز در حدود سال 1250 هجری شمسی قریه دشه از توابع هورامان به دنیا آمد.اساتید ایشان: ملا عبدالله دشی مفتی كردستان، ملا عزیز رخزادی،و..ملا عنایت الله در سال 1343 در سن 93 سالگی به لقا الله پیوست.

یوسف صدیقی شاهویی گورانی :

 عالم عامل یوسف صدیقی از مردم اورامان كردستان فرزند قاضی محمود بن كمال الدین گورانی و از عشیره ای به نام رویسی است. ایشان در سال 1000 هق جان را به جان آفرین تسلیم كرد. تالیفات ایشان: حاشیه بر شرح عقاید، حاشیه بر شرح خطایی، حاشیه بر تفسیر بیضاوی، و رساله ای در علم منطق

خاندان علماء نودشه :

1. ملا احمد(اول) مفتی اعظم كردستان عراق(مشهور به حاج ماموسا ی نودشه)

2. ملا عبدالرحمن (متولد1190 ه ق- در سال 1256 ه ق به سلیمانیه رفته و مفتی آنجا گردیده)

3. ملا احمد(1227 ه ق در نودشه پاوه متولد- فرزند ارشد ملا عبدالرحمن- 1302 ه ق فوت نمود)

4. ملا زین العابدین( فرزند ملا احمد بن ملا عبدالرحمن، مدفن مباركش در نودشه میباشد.)

5. ملا اسعد ، ملا بهاالدین( فرزندان فاضل ملا زین العابدین)

6. ملا عارف(1263 ق در نودشه متولد- فرزند ملا احمد نودشی-1331 ق در سنندج فوت فرموده است)

7. ملا محمد ( 1294 ق در نودشه متولد- فرزند ملا احمد نودشی- 1308 ش به دعوت حق لیبك گفت)

8. ملا جلال الدین (فرزند ملا عبدالرحمن- در نودشه متولد و در دگاگا فوت فرمود.)

9. ملا عصام الدین، ملا عبدالقادر، ملا قطب الدین( فرزندان ملا جلال الدین)

10. ملا فضل الدین( فرزند ملا عبدالرحمن، در سنندج به دار فانی را وداع گفتند.)

11. ملا عبدالرحیم، ملا عبدالغفور( فرزندان عالمِ ملا فضل الدین)

12. ملا محمد(فرزند ملا عبدالرحمن، در سلیمانیه ماندگار و از اولاد ایشان اطلاعی در دست نیست.)

13. ملا عصام الدین جلالی( فرزند ارشد عالم فاضل ملا جلال الدین)

 

شعرو شاعران 

مولوی كُرد(تاوگوزی)

سید عبدالرحیم فرزند ملا سعید نوه ملا یوسف جان فرزند ملا ابوبكر مصنفی چوری كه منتسب به سید محمد زاهد كه معروف به پیر خدر شاهو است می باشد . تخلص شعری وی ( مه عدوومی ) است و در فرهنگ و ادبیات كردی به مولوی مشهور است .مه وله وی (مولوی ) در سال 1221 هجری قمری در روستای سرشانه ( سه رشانه ) در منطقه تاوه گوز كردستان عراق در خانواده ای فرهنگی - دینی چشم به جهان گشود . در كودكی همراه با خانواده به روستای بیژاوه نزدیك شهر حلبچه می رود و در آنجا نزد پدر قرآن می آموزد همزمان كتاب های مقدماتی فارسی و صرف و نحو عربی را نیز آموخته است . پس از آن همچون بسیاری از طلبه های كردستان برای فراگیری علم به شهر پاوه رفته است و پس از فراگیری علوم در شهر پاوه به چور از توابع مریوان رفته و پس از آن به سنه (سنندج ) رفته و در مسجد وزیر به تحصیل علوم زمان پرداخته است سپس به بانه و پس از آن به سلیمانی ( سلیمانیه ) رفته ور در مسجد گه وره ( بزرگ ) آن شهر از خدمت عالم بزرگ شیخ معروف نودی استفاده نموده است سپس به مسجد جامع حلبجه رفته و از وجود شیخ عبدالله خه رپانی استفاده نموده بعد از ان به قه لای جوانرود رفته و پس از آن دوباره به سنه (سنندج ) رفته و در مسجد دار الاحسان مدتی بیشتر از بار اول راگذرانده است . سپس به سلیمانی ( سلیمانیه ) رفته و در خدمت ملا عبدالرحمن نودشه ای كه مفتی سلیمانیه بوده و امام مسجد مه لكه ندی بوده است درس طلبگی را تمام كرده و موفق به اخذ اجازه از محضر ایشان گردیده است .

پس از آن به روستای چروستانه در اطراف حلبچه رفته و در آنجا به تدریس پرداخته است . پس از مدتی هوای تصوف اورا مجذوب كرده و گرفتار ذوق اهل معنا می گردد و بهمین دلیل به شهر ته ویله رفته و صوفی شیخ عثمان سراج الدین كه خلیفه مولانا خالد نقشبندی بزرگ طریقه نقشبندی در كردستان می شود . و مدت زیادی را به عنوان مرید شیخ سراج الدین بسر می برد . پس از چند سال به روستای بیاویله نزدیك حلبجه می رود و پس از مدتی به روستای گونه رفته و چند سال نیز در آنجا می ماند . سپس به شه میران كه در آن زمان تحت اداره شیخ علی عبابیلی بوده است می رود كه شیخ علی احترام بسیار زیادی برای مولوی قایل بوده است اما پس از مدتی عثمانی خاله بدستور محمد پاشای جاف اداره شه میران را از شیخ علی گرفته و بهمین دلیل مولوی راهی روستای سه رشاته كه زادگاه اوست می شود و در همان روستا دیده از جهان فرو می بندد .

مولوی در سالهای حیات خویش با چند حادثه و فاجعه سخت مواجه شده است ( آنگونه كه از شعرهای او برمی آید ) اول سوختن كتابخانه مولوی كه در آن كتابهای بسیار و نوشته ها و حتی دیوان شعر او می سوزد . دوم وفات عنبر خاتون همسر مولوی است كه آنگونه كه پیداست احترام و عشق زیادی به او داشته است . سوم از دست دادن بینایی بمدت هفت سال كه همان باعث وفات و افول ستاره ای بی بدیل در آسمان شعر و ادب اورامان و كردستان می شود . سر انجام مولوی پس از 79 سال عمر سراسر با بركت در سال 1300هجری قمری دیده از جهان فرو بست . از مولوی آثار ارزشمندی بجای مانده است .

دیوان مه وله وی :

الفضیله : كه شامل 2031 شعر عربی است و در سال 1285 هجری قمری آنرا به رشته تحریر در آورده است

العقیده المرضیه : مشتمل بر 2452 شعر كردی كه در سال 1352 هجری قمری از سوی محی الدین صبری النعیمی در مصر بچاپ رسیده است . اولین بیت دیوان اینگونه آغاز می شود

زوبده ی عه قیده و خو لاصه ی كه لام           هه ر له تو بو توس ثه نای تام

الفوائح : كه شامل 527 شعر فارسی است كه همراه العقیده در سال 1352 توسط محی الدین صبری النعیمی در مصر بچاپ رسیده است . بجز این موارد كتابی در باره اصول طریقه نقشبندی از ایشان بجای مانده است .

 

صیدی هورامی

صیدی شاعر یزرگ اورامان در سال 1199 هجری تا سال 1265 هجری میزیسته است. و بیش از 1500 قطعه شعر دارد، بیشتر اشعارش به شیوه اورامی كهن اوستائی و فارسی بوده است. و اشعاری نیز به زبان عربی دارد. نامش ملا محمد سلیمان فرزند حاج سید محمد خانقاهی و در قریه خانقاه پاوه متولد گردیده و نزد بیشتر اساتید اورامان و حوالی شهر زورتلمذ و آخرین مراحل تحصیل را از محضر ماموستا جلال خورمالی استفاده و از حضور ایشان مجاز شده. صیدی پس از اتمام تحصیل به شهر اورامان تخت رفته و در آنجا ماندگار و متا هل گردیده و سمت مدرس علوم دینیه و امام جمعه و جماعت شهر اورامان تخت را داشته و ضمناً با كسب باغبانی امرار معاش مینموده است.

میرزا ئه ولقادر پاو ه یی

ایشان عبدالقادر بن محمد بن جعفر اهل پاوه كه در سال (1240 قمری) چشم به دنیا گشود. مجموعه اشعار ایشان(دیوان میرزا ئه و لقادر پاوه یی) با گردآوری هادی سپنجی به چاپ رسیده است. میرزا از مریدان شیخ علی طالبانی بوده است. ایشان در سال( 1325قمری) در كرمانشاه وفات یافته و در قبرستان (قبر آقای كرمانشاه) به خاك سپرده شده است.

ملا فتح الله پاوه یی

از شعرای مهاجر و اهل فضل بوده ودر گروه مدرسین پاوه در استانبول بسر میبرده و گویا در همانجا بدرود حیات گفته. قرن سیزدهم

فكری پاوه یی

از شعرای پاوه و از علمای مهاجر به شهر استانبول است.

سید فتاح پاوه یی

فرزند سید مطلب و عموی سید بهاء الدین شمس قریشی((شمس الاشراف)) از سادات سرده پاوه است. و اشعاری از وی به جا مانده در مراثی و مناقب ودر طریقه نقشبیندیه صاحب سیروسلوك بوده است. در شعر مهجور تخلص میكرده است، از مرثیه ای كه برای مرحوم حاج عوضِ عارف سروده، در سال یكهزارو دویست و هشتاد و هشت در قید حیات بوده است.

محزون

میرزا محمود مستوفی فرزند مرحوم میرزا شكرالله از سلسله مستوفیان پاوه . ایشان بسال 1252 شمسی در پاوه بدنیا آمدند، و در سال 1316 در زندان قصر فوت فرمودند.

سید محمد خانقاهی

سید محمد بن سید عبدالكریم خسته از سادان خانقاء پاوه در سن شصت سالگی در قریه تاء در سال 1300 قمری متوفی شده اند.

بالا

موسیقی وموسیقیدانان 

موسیقی اورامی ، همچون دیگر جلوه های دیگر فرهنگ و هنر اورامان از تاثیر موسیقی فرهنگ های دیگر بركنار مانده و همچنان اصالت خویش را حفظ نموده است . این موسیقی های فولكلوریك دارای جمله هایی ساده ، با وسعت صوتی محدود به یك دانگ (تترآكورد ) و فرمی ترجیع بندی است كه در اصطلاح موسیقی استروفیك ( چندین بند شعر كه آنرا با یك ملودی واحد و مشخص می خوانند ) نامیده می شود . بیشتر ترانه های اورامی بصورت تبادل دو گروه خواننده یا تبادل خواننده و گروه -همراه با كف زدن - خوانده می شود موارد اجرای ناآگاهانه چند صدایی نیز در این موسیقی دیده می شود بدین گونه كه پیش از پایان یافتن بند اول ، گروه یا خواننده دیگر بند بعدی را از نت دیگری آغاز می كند و در نتیجه چند لحظه ای دو صوت بطور همزمان در فواصل مختلف اجرا می گردد .موسیقی اورامان را می توان بدو گروه چپله و گوشی تقسیم كرد .

1. چپله : آهنگ هایی را شامل می شود كه ریتمی مشخص دارند و همراه با كف زدن اجرا می شود

2. گوشی : این نوع ملودی های آواز مانندی را در بر می گیرد كه ریتم منظم ندارند و اغلب به صورت آزاد اجرا می شوند و خوانندگان بهنگام اجرای موسیقی یك یا دو دست خود را روی گوش می گذارند تا تمركز بیشتری بیابند . از جمله های این موسیقی می توان به سیاچمانه ، شیخانه ، مناجات و حالیات اشاره كرد

3. استاد سیاچمانه در دوره معاصر و اخیر استاد عثمان كیمنه ای است كه مشهور عام و خاص مردم اورامان و حتی كردستان است و با صدایی گرم و رسای خود در حفظ و توسعه این موسیقی فولكلور نقشی اساسی ایفا كرده است .

بالا

منابع

1- سایت اینترنتی پاوه و اورامان (www.paveh.tk)

2- محمد علی سلطانی، حدیقه سلطانی، 1369، انتشارات صلاح الدین ایوبی،ارومیه

3- هادی سپنجی،دیوان میرزا ئه و لقادر پاوه یی

4- عثمان نقشبندی، بر پهنه یاد،1379، نشر كردستان

5- محمد رئوف توكلی، تاریخ تصوف در كردستان،1378،نشر توكلی

6- ملا عبدالكریم مدرس، دانشمندان كُرد در خدمت علم و دین، ترجمه احمد حواری نسب، مؤسسه اطلاعات

7- محمد علی سلطانی، تاریخ تسنن در كرمانشاه، تهران، نشر سُها،1380